Strofa czterowersowa (tetrastych), w której powiązane rymem krzyżowym wersy pierwszy i trzeci są 10-zgłoskowcami (5+5), a drugi i czwarty 8-mio zgłoskowcami bezśredniówkowymi. Całość przejawia jednocześnie tendencję do uporządkowania tonicznego: 10-zgłoskowce składają się zazwyczaj z czterech zestrojów akcentowych, 8-zgłoskowce z trzech. Była to strofa stosowana powszechnie w różnych typach poezji okresu oświecania stanisławowskiego, stąd jej nazwa; np.:
Wszystkieś wyprawił myśli do góry:
Tam dowcipnego cel smaku:
Dziwisz się cudom obcej natury,
A swojej nie znasz prostaku.
(A. Naruszewicz, Do Astronoma)
Wariantami tej strofy są: przeplot 13- i 8-zgłoskowca; ten ostatni podjęty – obok właściwej strofy stanisławowskiej – przez A. Mickiewicza w balladach, stał się w pierwszej połowie XIX w. formą stosowaną w tym gatunku.
(Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich)
Mickiewiczowska strofa
4-wersowa strofa, w której wersy pierwszy i trzeci zbudowane są z 7-zgłoskowych odcinków anapestycznych
( - - / - - / - - / - - / - ), powiązanych wewnętrznie rymem średniówkowym, wersy drugi i czwarty mają postać 10-zgłoskowców anapestycznych ( - - / - - / - - / - ) i powiązane są rymem końcowym. Strofę tę, nawiązującą do budowy rytmicznej angielskiej ballady, zastosował po raz pierwszy w poezji polskiej A. Mickiewicz w Czatach i Trzech budrysach; np.:
Z ogrodowej altany wojewoda zdyszany 14
Bieży w zamek z wściekłością i trwogą. 10
Odchyliwszy zasłony, spojrzał w łoże swej żony, 14
Spojrzał, zadrżał, nie znalazł nikogo. 10
(A. Mickiewicz, Czaty)
Forma mickiewiczowskiej strofy, podejmowana później przez innych poetów, zapisywana była też w odmiennej postaci w wyniku rozczłonkowania 14-zgłoskowców na dwa samodzielne 7-zgłoskowe; np.:
Źle, żle zawsze i wszędzie, 7
Ta nić czarna się przędzie: 7
Ona za mną, przede mną i przy mnie, 10
Ona w każdym oddechu, 7
Ona w każdym uśmiechu, 7
Ona we łzie, w modlitwie i w hymnie 10
(C.K.Norwid, Moja piosenka /I/)
(Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich)
Spenserowska strofa
W poezji angielskiej strofa składająca się z dziewięciu wersów rymowanych ababbcbccc, z których osiem ma postać 5-stopowego jambu, a ostatni jest 6-stopowy. Do poezji polskiej wprowadził ją J. Słowacki, a na szerszą skalę stosował J. Kasprowicz w liryce i w wierszach o charakterze narracyjnym. W Polsce spencerowska strofa składa się najczęściej z sylabicznych 11-zgłoskowców (5+6) i jednego 13-zgłoskowca (7+6). Np.:
Patrz! Przy zachodzie, jak z Sekwany łona (a)
Powstają gmachy połamanym składem, (b)
Jak jedne drugim wchodzą na ramiona, (a)
Gdzieniegdzie ulic przeświecone śladem. (b)
Gmachy skręconym wydają się gadem, (b)
Zębatą dachów łuską się najeża. (c)
A tam – czy żądło oślinione jadem? (b)
Czy słońca promień? czy spisa rycerza? (c)
Wysoko – strzela blaskiem ozłocona wieża. (c)
(J. Słowacki, Paryż)
W realizacjach Kasprowicza przybierała czasem postać sylabotoniczną z tendencją anapestyczną lub trocheiczną.
(Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich)
